از شنبه دهم تا يکشنبه يازدهم: منبع، صدا و سيما
ساعت 18:40 يکشنبه يازدهم تير ماه هزار و سيصد و هشتاد و پنج. امشب مسابقه فوتبال جام جهانی پخش نمی شود، پس می توان از شبکه سه بيرون آمد و سری به شبکه های ديگر هم زد. شبکه پنج (يا همان شبکه تهران) اخبار استانی را پخش می کند. وقتی خانم گوينده خبر، جمله زير را می خواند لبخند از لبانش دور نمی شود:
« ... ديشب در اين بخش خبری، چند خبر «حاشيه ای» به نقل از سايت ها منتشر شد که پس از تحقيق معلوم شد صحت نداشته اند. بنابراين از بينندگان محترم پوزش می خواهيم!»
خبر را دوباره مرور می کنم. 28 کلمه بيشتر نيست. می خواهد به سادگی برای ما روشن کند که اشتباهی ظاهرا کوچک اتفاق افتاده که بايد به خاطر آن از بييندگان پوزش خواست. اين اتفاق ساده اين است که صدا و سيما، چند خبر حاشيه ای را در يک بخش خبری به نقل از سايت ها منتشر کرده و بعد از تحقيق فهميده است که خبرها دروغ بوده و لذا متواضعانه و صميمانه از بييندگان عزيز عذرخواهی می کند!
بياييد با هم خوب در باره اين رويداد رسانه ای انديشه کنيم:
اخباری صرفا به دليل اين که در يک سايت (نامشخص) آمده بدون تحقيق در باره صحت و سقم آنها پخش می شوند، بعد از انتشار اين خبرها راجع به صحت و سقم آنها تحقيق می شود! و اتفاقا کاشف به عمل می آيد که همه اين خبرها از اساس دروغ بوده اند.
کسانی که معمولا در اين ساعت اخبار استان تهران را از شبکه پنج تماشا می کنند معمولا حدود بيست مطلب خبری متعدد و متنوع را می بينند ولی هيچ گاه نخواهند دانست از ميان بيست خبری که ديشب ديده اند کدام آنها دروغ و کدام شان راست بوده اند.
در ميان حدود بيست خبر پخش شده در شب گذشته، اخباری با مضامين مختلف پخش شده اند که بعضی از آن ها حتی ماهيت افشاگرانه در باره تعدادی از شخصيت ها و مديران شناخته شده و معروف جامعه داشته اند. بياييم فرض کنيم خبرهای کذب مورد اشاره، همان اخبار افشاگرانه بوده اند. جذابيت اين نوع اخبار باعث شده به سرعت نقل بيان مردم شده، شاخ و برگ هايی به آن بيافزايند و حدس و گمان هايی را راجع به آن ها در ذهن پرورش دهند. خوب دقت کنيم، ما به واقع هنوز نمی دانيم که آيا اخبار غير موثق پخش شده در شب قبل، مربوط به کدام مطالب بوده اند و توضيح کوتاه گوينده خبر هم مشگل گشای ما نبوده است. پس با اين حساب تعدادی محکوم در دادگاه رسانه داريم که احتمالا حکم برائت آن ها صادر شده اما قرار نيست کسی از حکم برائت مطلع شود!
با اين فرض که اخبار دروغ مورد اشاره همان افشاگری های شب قبل بوده اند، با توجه به گفتار گوينده خبر، به يک نتيجه ديگر هم می رسيم: «قرار نيست از اين محکومان مبرا از گناه، به خاطر تهمت ها و دروغ هاي منتسب عذر خواهی شود، گفتار گوينده خبر، فقط پوزش از بييندگان خبر است و نه محکومان بيگناه!
نتيجه منطقی ديگر: بازی اشکنک داره، سر شکستنک داره! در بازی خبرپراکنی طبيعی است که اخبار دروغ هم منتشر شوند، در اين صورت نبايد سخت گرفت و احساس کرد که اتفاق بزرگی افتاده است. اصلا موضوع به قدری کوچک است و پيش پا افتاده که با يک عذرخواهی ساده می توان سر و ته آن هم آورد. لازم نيست خاطر خودتان را به خاطر قربانيان خبر تلخ کنيد. در هنگامه وقوع انفجار، مشاهده تلفات طبيعی است، چه فرق می کند که اين انفجار از بمب ناشی شده باشد يا از نشر اطلاعات! اصلا حالا که مردم عادت کرده اند شب و روز خبرهای سرشار از خشونت و مرگ را بشنوند، چه اهميتی دارد خاطرشان را به خاطر آبرو و حيثيت چند نفر مکدر کنند. قربانيان خبرهای ما نمرده اند که! فقط کمی تا قسمتی بی آبرو شده اند!
يک استنتاج ديگر: ما در جهان تضادها و تعارضات به سر می بريم. پس می توان در يک شبکه از اخلاق گفت و در شبکه ای ديگر، فارغ از وسواس اخلاقی، فقط دل نگران ارزش ها و جذابيت های خبر بود.
پيش بينی: فردا اخبار افشاگرانه دوباره روی سايت ها می آيند. اما اين بار به نقل از شبکه پنج سيما! و کسی نخواهد دانست که در شامگاه يازده تير اين خبرها ناشيانه تکذيب شده بود. اين بار ديگر کسی به اخبار اين ساين از زاويه شايعه نگاه نمی کند. شايعه تنها تا زمانی شايعه است که از رسانه رسمی منتشر نشده باشد. اين بار در ابتدای خبرهای مذکور آمده است: «منبع - صدا و سيما، اخبار شبانگاهی شبکه پنج، شنبه دهم تيرماه هشتاد و چهار.»